Ελευθερία Ζεγγίνη: «Η επιστήμη πρέπει να αφουγκράζεται το κοινό» - Συνέντευξη στο Onmed

Με διεθνή αναγνώριση, πρωτοποριακή συμβολή στη γονιδιωματική έρευνα και ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση της επιστημονικής πολιτικής στην Ευρώπη, η γενετίστρια Ελευθερία Ζεγγίνη, διευθύντρια του Ινστιτούτου Μεταφραστικής Γονιδιωματικής Γενετικής στο Helmholtz Zentrum München και καθηγήτρια στο Τεχνικό Πανεπιστήμιο του Μονάχου, ανήκει στις γυναίκες επιστήμονες που διαμορφώνουν το μέλλον της ιατρικής και της έρευνας.

Σε συνέντευξη που παραχώρησε στο Onmed.gr, μιλά για την πορεία της, τις προκλήσεις της διεθνούς επιστημονικής ηγεσίας και τη δύναμη της διεπιστημονικότητας. Παράλληλα, αναφέρεται στα γενετικά δεδομένα και την εξατομικευμένη ιατρική και αναδεικνύει τη σημασία της ορατότητας των γυναικών στην επιστήμη. Επίτιμη Διδάκτορας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου (Scientific Council) του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας (European Research Council – ERC), η Ελευθερία Ζεγγίνη αποδεικνύει τον καθοριστικό ρόλο των γυναικών στη διαμόρφωση της επιστήμης του μέλλοντος.

1. Κυρία Ζεγγίνη, είστε μία επιστήμονας διεθνούς αναγνώρισης, με σημαντικές διακρίσεις. Πού αποδίδετε αυτή την επιτυχημένη πορεία;

Θα απέδιδα την πορεία μου στη διαρκή επιστημονική περιέργεια και στο ενδιαφέρον που πάντα είχα για το πώς πολύπλοκα βιολογικά συστήματα μπορούν να κατανοηθούν σε μεγάλη κλίμακα. Από νωρίς με κινητοποιούσαν ερωτήματα που βρίσκονται στα όρια μεταξύ διαφορετικών επιστημονικών πεδίων, και ιδιαίτερα εκείνα όπου η μεθοδολογική καινοτομία μπορεί χρησιμοποιηθεί για να αποκαλύψει νέα βιολογική γνώση. Το γεγονός ότι εργάστηκα σε ερευνητικά περιβάλλοντα που εκτιμούν τη μακροπρόθεσμη επιστημονική σκέψη, μου επέτρεψε να εμβαθύνω σε αυτά τα ερωτήματα, αντί να εστιάζω αποκλειστικά σε βραχυπρόθεσμα αποτελέσματα.

Το έργο μου έχει διαμορφωθεί και εμπλουτιστεί μέσα από τη διεπιστημονική συνεργασία: τη σύμπραξη στατιστικών, γενετιστών, μηχανικών, κλινικών ιατρών και επιστημόνων δεδομένων για την μελέτη σύνθετων επιστημονικών προβλημάτων που καμία μεμονωμένη ειδικότητα δεν θα μπορούσε να επιλύσει από μόνη της. Παράλληλα, είχα την τύχη να εργαστώ σε εξαιρετικά ερευνητικά περιβάλλοντα, όπου η μεγάλης κλίμακας συνεργατική επιστήμη εκτιμάται ουσιαστικά και η έρευνα που πηγάζει από την επιστημονική περιέργεια υποστηρίζεται από υποδομές παγκόσμιου επιπέδου.

Καθοριστικό ρόλο έπαιξε επίσης η καθοδήγηση που είχα από τους μέντορές μου. Επωφελήθηκα σε μεγάλο βαθμό από τη συνεργασία με εξαιρετικούς επιστήμονες, οι οποίοι συνδύαζαν πνευματική οξυδέρκεια και γενναιοδωρία, ενώ ταυτόχρονα ενθάρρυναν την επιστημονική ανεξαρτησία και τις υψηλές φιλοδοξίες.

2. Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίσατε ως γυναίκα επιστήμονας σε ένα διεθνές περιβάλλον;

Η οικοδόμηση μιας διεθνούς επιστημονικής πορείας περιλαμβάνει εργασία σε μεγάλη κλίμακα, ανάμεσα σε διαφορετικές χώρες, ιδρύματα και μεγάλα ερευνητικά κοινοπρακτικά σχήματα, διατηρώντας παράλληλα επιστημονικό βάθος, συνοχή και ηγεσία σε βάθος χρόνου. Σημαντικό μέρος του έργου μου βασίστηκε στον συντονισμό σύνθετων, διεπιστημονικών συνεργασιών, οι οποίες συχνά εκτείνονται σε διαφορετικά συστήματα χρηματοδότησης, ρυθμιστικά πλαίσια και θεσμικές κουλτούρες. Η διασφάλιση της συνέχειας, των κοινών προδιαγραφών, της συλλογικής ευθύνης σε αυτό το πλαίσιο απαιτεί συνειδητή ηγεσία, εμπιστοσύνη και μακροχρόνια οικοδόμηση σχέσεων.

Ως γυναίκα επιστήμονας που εργάζεται σε διεθνή περιβάλλοντα, ζητήματα ορατότητας, κύρους και αναγνώρισης αποτελούν μέρος της επαγγελματικής πραγματικότητας. Αυτές οι εμπειρίες μου έδειξαν πόσο σημαντικό είναι οι πιο έμπειροι επιστήμονες να δρουν συνειδητά ως υποστηρικτές, πρότυπα και δημιουργοί ευκαιριών. Παράλληλα, ενίσχυσαν τη δέσμευσή μου στη δημιουργία πλαισίων που στηρίζουν την κινητικότητα, τη διεπιστημονικότητα και τη μακροπρόθεσμη φιλοδοξία.

3. Πώς αξιοποιούνται σήμερα τα γενετικά δεδομένα στην πράξη της εξατομικευμένης ιατρικής και ποια είναι τα μεγαλύτερα οφέλη - αλλά και τα ηθικά διλήμματα - για τους ασθενείς;

Τα γενετικά δεδομένα αποκτούν ολοένα και πιο κεντρικό ρόλο στην εξατομικευμένη ιατρική, ιδιαίτερα στη βελτίωση της διάγνωσης, της πρόβλεψης κινδύνου νόσησης και της επιλογής θεραπείας. Οι μεγάλης κλίμακας γονιδιωματικές μελέτες μας επιτρέπουν πλέον να ξεπεράσουμε τις προσεγγίσεις του τύπου «μία λύση για όλους», βοηθώντας τους κλινικούς ιατρούς να εντοπίζουν με μεγαλύτερη ακρίβεια τους μηχανισμούς της νόσου και να προσαρμόζουν τις παρεμβάσεις στον κάθε ασθενή. Σε πολλούς τομείς, αυτό οδηγεί ήδη σε πιο έγκαιρες διαγνώσεις, πιο στοχευμένες θεραπείες και καλύτερα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα.

Το μεγαλύτερο όφελος για τους ασθενείς είναι η δυνατότητα για ακριβέστερη, προληπτική και ισότιμη φροντίδα υγείας. Όταν τα γενετικά δεδομένα αναλύονται σε πληθυσμιακή κλίμακα, διασφαλίζεται ότι τα συμπεράσματα είναι αξιόπιστα και εφαρμόσιμα σε διαφορετικές ομάδες εντός του πληθυσμού, μειώνοντας τον κίνδυνο μεροληψίας προς μεμονωμένες ομάδες και ενισχύοντας την κλινική τους αξία. Γι’ αυτό και η συνεργασία, ο διαμοιρασμός των δεδομένων και οι διεθνείς ερευνητικές υποδομές είναι τόσο σημαντικές.

Παράλληλα, η χρήση γενετικών δεδομένων συνεπάγεται σαφείς ηθικές ευθύνες. Ζητήματα ιδιωτικότητας, συναίνεσης, διακυβέρνησης των δεδομένων και εμπιστοσύνης οφείλουν να αντιμετωπίζονται ενεργητικά και με διαφάνεια. Οι ασθενείς χρειάζονται τη βεβαιότητα ότι τα δεδομένα τους χρησιμοποιούνται με ασφάλεια, υπευθυνότητα και προς όφελος του κοινού συμφέροντος. Η ενσωμάτωση ηθικού ελέγχου, της συμμετοχής των ασθενών και των αρχών της συμπερίληψης στον σχεδιασμό των μελετών από την αρχή είναι καθοριστική, ώστε η εξατομικευμένη ιατρική να ανταποκριθεί στις προσδοκίες της, διατηρώντας παράλληλα την εμπιστοσύνη του κοινού.

4. Πώς βλέπετε την ευρωπαϊκή ερευνητική πολιτική μέσα από το νέο σας ρόλο στο ERC; Τι θεωρείτε ότι χρειάζεται να αλλάξει;

Η ευρωπαϊκή πολιτική έρευνας διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στη στήριξη της πρωτοποριακής έρευνας που καθοδηγείται από την επιστημονική περιέργεια, με το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας (ERC) να αποτελεί θεμέλιο λίθο αυτού του οικοσυστήματος. Μέσα από τη σταθερή του δέσμευση για την υποστήριξη άριστων ερευνητών, το ERC έχει δημιουργήσει το χώρο για φιλόδοξη έρευνα υψηλού ρίσκου, η οποία θα ήταν δύσκολο να υποστηριχθεί μέσω παραδοσιακών μοντέλων χρηματοδότησης. Αυτή η προσέγγιση έχει υπάρξει καθοριστική για την εδραίωση της Ευρώπης ως παγκόσμιου ηγέτη στη βασική έρευνα, σε όλο το φάσμα των επιστημονικών κλάδων.

Μέσα από τον ρόλο μου στο επιστημονικό συμβούλιο του ERC, βλέπω τόσο τη δύναμη αυτού του μοντέλου όσο και την ευκαιρία να συνεχίσει να εξελίσσεται, ανταποκρινόμενο στις αλλαγές της επιστήμης. Η έρευνα γίνεται ολοένα και πιο διεπιστημονική και ολοένα πιο εντατική ως προς τα δεδομένα. Τα χρηματοδοτικά πλαίσια χρειάζεται να παραμένουν αρκετά ευέλικτα, ώστε να στηρίζουν το μακροπρόθεσμο επιστημονικό όραμα, τη διεθνή κινητικότητα και τις μεταβάσεις μεταξύ επιστημονικών πεδίων, χωρίς να κατακερματίζουν τα ερευνητικά προγράμματα.

Η σταθερή επένδυση στους ανθρώπους είναι πολύ σημαντική. Η ουσιαστική στήριξη των ερευνητών σε διαφορετικά στάδια της πορείας τους, η αναγνώριση της ποικιλίας των επιστημονικών συνεισφορών και η διατήρηση των διοικητικών διαδικασιών σε λογικά όρια συμβάλλουν στη δημιουργία ενός πλαισίου όπου η δημιουργικότητα και η αριστεία μπορούν πραγματικά να ανθίσουν. Από τη δική μου οπτική, το ζητούμενο είναι να χτίσουμε πάνω σε όσα ήδη λειτουργούν καλά, προστατεύοντας τις βασικές αρχές της αριστείας και της ανεξαρτησίας, ενώ παράλληλα διασφαλίζοντας ότι η ευρωπαϊκή πολιτική έρευνας συνεχίζει να προωθεί τολμηρές ιδέες και με μακροπρόθεσμο αντίκτυπο.

5. Πόσο σημαντική είναι, κατά τη γνώμη σας, η σωστή επικοινωνία της επιστήμης προς το ευρύ κοινό και ποια είναι τα βασικά στοιχεία της επιτυχημένης επικοινωνίας σε μια εποχή παραπληροφόρησης;

Η αποτελεσματική επικοινωνία της επιστήμης είναι σημαντική για την εμπιστοσύνη του κοινού και για τη σχέση μεταξύ έρευνας και κοινωνίας. Οι επιστημονικές εξελίξεις, ιδιαίτερα σε τομείς όπως η γενετική και η υγεία, επηρεάζουν άμεσα τη ζωή των ανθρώπων και η σαφής επικοινωνία συμβάλλει στο να γίνονται κατανοητές, να τοποθετούνται στο σωστό πλαίσιο και να αξιοποιούνται με υπευθυνότητα.

Η επιτυχημένη επικοινωνία ξεκινά από τη σαφήνεια και την ειλικρίνεια. Περιλαμβάνει να εξηγούμε όχι μόνο τι μπορεί να κάνει η επιστήμη, αλλά και τους περιορισμούς της και τις αβεβαιότητές της. Η διαφάνεια ως προς τα αποτελέσματα, τις μεθόδους και την ερμηνεία τους συμβάλλει στην οικοδόμηση αξιοπιστίας και αποτρέπει τη δημιουργία μη ρεαλιστικών προσδοκιών. Εξίσου σημαντικό είναι η επιστήμη να «αφουγκράζεται το κοινό» και να ανταποκρίνεται ουσιαστικά στα ερωτήματα, τις ανησυχίες και τις βιωματικές εμπειρίες των ανθρώπων, στο πλαίσιο ενός γνήσιου διαλόγου.

Σε μια εποχή παραπληροφόρησης, η εμπιστοσύνη χτίζεται μέσα από συνέπεια, διαφάνεια και υπευθυνότητα. Στο δικό μου έργο, αντιλαμβάνομαι την αποτελεσματική επικοινωνία ως αναπόσπαστο μέρος της επιστημονικής ηγεσίας – διασφαλίζοντας ότι η σύνθετη επιστημονική έρευνα είναι προσβάσιμη, αποδίδεται με ακρίβεια και στηρίζεται στην εμπιστοσύνη του κοινού.

6. Ποιο μήνυμα θα θέλατε να στείλετε για τη σημασία της Διεθνούς Ημέρας Γυναικών και Κοριτσιών στην Επιστήμη;

Η Διεθνής Ημέρα Γυναικών και Κοριτσιών στην Επιστήμη είναι σημαντική και προσφέρει την ευκαιρία να αναγνωρίσουμε τις πολλές γυναίκες των οποίων το έργο στηρίζει την επιστημονική πρόοδο και να καταστήσουμε αυτή τη συμβολή πιο ορατή, τόσο εντός της επιστημονικής κοινότητας όσο και πέρα από αυτήν.

Ιδιαίτερα για τα κορίτσια, αυτή η ορατότητα έχει μεγάλη σημασία. Το να βλέπουν γυναίκες επιστήμονες να ηγούνται ερευνητικών προσπαθειών και να διαμορφώνουν ιδέες βοηθά ώστε ένα μέλλον στην επιστήμη να μοιάζει ρεαλιστικό και εφικτό, και όχι μια εξαίρεση ή κάτι το απρόσιτο. Έχοντας χτίσει την πορεία μου σε διαφορετικές χώρες και ερευνητικά συστήματα, γνωρίζω καλά πόσο καθοριστικό ρόλο μπορούν να παίξουν η εκπροσώπηση και τα πρότυπα, στο αν η επιστήμη μοιάζει με έναν χώρο στον οποίο μπορεί κανείς να φανταστεί μέσα τον εαυτό του. Αυτά τα ερεθίσματα έχουν σημασία από νωρίς και παραμένουν σημαντικά κατά την εξέλιξη της επιστημονικής σταδιοδρομίας.