Ιλαρά: «Εύθραυστη» η ισορροπία στην Ευρώπη - Το «παράθυρο» επανεμφάνισης και ο κίνδυνος από τις ΗΠΑ

Σε συναγερμό παραμένουν οι διεθνείς οργανισμοί για την επανεμφάνιση της ιλαράς. Όπως δείχνουν τα τελευταία στοιχεία που δημοσιοποίησαν ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) και η UNICEF, παρότι το 2025 καταγράφηκε αισθητή μείωση των κρουσμάτων σε σχέση με το 2024, ο κίνδυνος εξάρσεων παραμένει.

Συνολικά, στην Ευρώπη και την Κεντρική Ασία δηλώθηκαν περίπου 33.998 κρούσματα ιλαράς το 2025, έναντι 127.412 το προηγούμενο έτος (-75%). Ωστόσο, οι διεθνείς οργανισμοί επισημαίνουν ότι περισσότεροι από 200.000 άνθρωποι έχουν νοσήσει στην περιοχή μέσα στην τελευταία τριετία, γεγονός που δείχνει ότι η μετάδοση δεν έχει διακοπεί αλλά συνεχίζεται σε «θύλακες» ανεπαρκούς εμβολιασμού. Χαρακτηριστικό είναι σε έξι χώρες έχει επανέλθει η ενδημική μετάδοση της ιλαράς, με βάση τον αριθμό των κρουσμάτων το 2024: η Αρμενία, η Αυστρία, το Αζερμπαϊτζάν, η Ισπανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και το Ουζμπεκιστάν έχασαν το καθεστώς εξάλειψης της ιλαράς, όπως ανακοίνωσε στο τέλος Ιανουαρίου ο ΠΟΥ, καθώς η επανεμφάνιση του ιού και η μετάδοσή του διατηρήθηκε για πάνω από ένα χρόνο.

Η ιλαρά είναι ένα νόσημα το οποίο συγκεντρώνει ιδιαίτερο επιστημονικό ενδιαφέρον, λόγω της ταχύτητας μετάδοσής της αλλά και των επιπλοκών της. Ένας ασθενής μπορεί να μολύνει τη συντριπτική πλειονότητα των μη εμβολιασμένων ατόμων που θα εκτεθούν, ενώ ακόμη και μικρές μειώσεις στην εμβολιαστική κάλυψη έχουν δυσανάλογο αντίκτυπο.

Σύμφωνα με τον ΕΟΔΥ, περίπου 30% των περιπτώσεων ιλαράς έχουν μία ή περισσότερες επιπλοκές που είναι συχνότερες σε παιδιά <5 ετών και ενήλικες >20 ετών. Οι συχνότερες επιπλοκές εμφανίζονται από το πεπτικό, το αναπνευστικό και το Κεντρικό Νευρικό Σύστημα (ΚΝΣ). Από το πεπτικό εμφανίζεται διάρροια (8%) και σπανίως παροδική ηπατίτιδα. Σοβαρότερες επιπλοκές είναι η πνευμονία, ιογενής (γιγαντοκυτταρική) ή δευτεροπαθής από μικρόβια (συχνότητα 6%), η οποία αποτελεί και τη συχνότερη αιτία θανάτου, η οξεία μέση πυώδης ωτίτιδα (7%), η οξεία εγκεφαλίτιδα (0,1%) που προβάλλει με υπερπυρεξία (>40–41°C), ανησυχία, διέγερση, θόλωση της διάνοιας, σπασμούς και κώμα. Η υποξεία σκληρυντική πανεγκεφαλίτις (SSPE), είναι σπάνια επιπλοκή, εμφανίζεται μετά παρέλευση κατά μέσο όρο 7 ετών από την εκδήλωση της ιλαράς και οφείλεται σε βλάβη των εγκεφαλικών κυττάρων από τον ιό της ιλαράς που παραμένει και πολλαπλασιάζεται μετά την αποδρομή της νόσου.

Οι ενήλικες νοσούν σπάνια από ιλαρά αλλά σοβαρότερα από τα παιδιά. Οι επιπλοκές αφορούν κυρίως το αναπνευστικό: πνευμονία (30%), μέση πυώδης ωτίτιδα (29%), ιγμορίτιδα (25%) (6). Η νόσηση κατά την εγκυμοσύνη σχετίζεται με αποβολή του εμβρύου, πρόωρο τοκετό, χαμηλού βάρους γέννησης νεογνό.

Ενεργή κυκλοφορία στην Ευρώπη

Χαρακτηριστική είναι η εικόνα που δίνει το Ευρωπαϊκό Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (ECDC) για την Ευρωπαϊκή Ένωση και τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο. Σύμφωνα με τα δεδομένα του οργανισμού, το 2025 αναφέρθηκαν 7.655 επιβεβαιωμένα κρούσματα σε 30 χώρες της ΕΕ/ΕΟΧ, καθώς και οκτώ θάνατοι (τέσσερις στη Γαλλία, τρεις στη Ρουμανία και ένας στην Ολλανδία). Αν και οι αριθμοί αυτοί είναι χαμηλότεροι από την κορύφωση του 2024, παραμένουν σχεδόν διπλάσιοι σε σύγκριση με το 2023, ένδειξη ότι η νόσος εξακολουθεί να κυκλοφορεί ενεργά.

Η γεωγραφική κατανομή των περιστατικών δείχνει ότι το πρόβλημα δεν είναι ομοιόμορφο. Η Ρουμανία καταγράφει τα τελευταία χρόνια το μεγαλύτερο επιδημιολογικό φορτίο στην Ευρώπη, με δεκάδες χιλιάδες περιστατικά σε διαδοχικά κύματα μετάδοσης. Σημαντική δραστηριότητα έχει καταγραφεί επίσης στην Ιταλία, τη Γερμανία, τη Γαλλία, το Βέλγιο και την Αυστρία, όπου εμφανίζονται επαναλαμβανόμενες εξάρσεις, οι οποίες είναι μικρότερες σε μέγεθος αλλά επίμονες.

«Παράθυρο» επανεμφάνισης

Κοινό χαρακτηριστικό αυτών των χωρών είναι τα κενά στην εμβολιαστική κάλυψη. Τα στοιχεία δείχνουν ότι περίπου 8 στους 10 ανθρώπους που νόσησαν ήταν ανεμβολίαστοι. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, μόνο λίγα κράτη καταφέρνουν να διατηρούν σταθερά το όριο του 95% εμβολιασμού με δύο δόσεις, που θεωρείται απαραίτητο για τη διακοπή της μετάδοσης. Οι περισσότερες χώρες βρίσκονται κάτω από αυτό το κατώφλι, δημιουργώντας συνθήκες όπου ο ιός μπορεί να επανεμφανίζεται περιοδικά. Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι η Ελλάδα δεν έχει καταρρεύσει εμβολιαστικά, όμως παραμένει κάτω από το κρίσιμο όριο προστασίας για την ιλαρά, κυρίως λόγω καθυστέρησης στη δεύτερη δόση και ανομοιογενούς κάλυψης..

Η πτώση της εμβολιαστικής κάλυψης αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό στην περίοδο της πανδημίας COVID-19. Σε αρκετές χώρες ανεστάλησαν ή καθυστέρησαν τακτικά προγράμματα παιδικού εμβολιασμού, ενώ σημαντικός αριθμός παιδιών δεν αναπλήρωσε ποτέ τις χαμένες δόσεις. Ταυτόχρονα, η αυξανόμενη διστακτικότητα απέναντι στα εμβόλια σε ορισμένες κοινωνικές ομάδες επιβράδυνε την επιστροφή στα προ πανδημίας επίπεδα.

Ο κίνδυνος από τις ΗΠΑ

Σε αντίθεση με χώρες που βρίσκονται στο επίκεντρο των επιδημιών, άλλες ευρωπαϊκές χώρες καταγράφουν χαμηλότερους αριθμούς περιστατικών, χωρίς όμως να θεωρούνται «εκτός κινδύνου». Η συνεχής διακίνηση πληθυσμών εντός της Ευρώπης σημαίνει ότι ο ιός μπορεί να εισαχθεί εύκολα σε περιοχές όπου υπάρχουν εμβολιαστικά κενά, προκαλώντας τοπικές εξάρσεις.

Η εικόνα αυτή εξηγεί γιατί οι ευρωπαϊκές υγειονομικές αρχές μιλούν για μια «εύθραυστη ισορροπία». Παρά τη μείωση των κρουσμάτων μετά την έντονη έξαρση του 2024, η Ευρώπη δεν έχει επιστρέψει στα επίπεδα ελέγχου που είχαν επιτευχθεί την προηγούμενη δεκαετία. Οι αριθμοί εξακολουθούν να είναι υψηλότεροι από εκείνους που καταγράφονταν πριν από την πανδημία, ενώ η ανομοιογένεια μεταξύ των χωρών δυσκολεύει τη συνολική εξάλειψη της νόσου.

Η επιδείνωση της επιδημιολογικής εικόνας στις Ηνωμένες Πολιτείες λειτουργεί ως πρόσθετος παράγοντας κινδύνου για την Ευρώπη, καθώς η ιλαρά είναι νόσος που «ταξιδεύει» εύκολα μέσω της διεθνούς κινητικότητας πληθυσμών. Το 2025 καταγράφηκε ρεκόρ κρουσμάτων στις ΗΠΑ, ενώ και τους πρώτους μήνες του 2026 η ιλαρά συνεχίζει να μεταδίδεται ραγδαία. Μόνο τον Ιανουάριο, αναφέρθηκαν περισσότερα κρούσματα από ό,τι αναλογεί συνήθως σε ένα ολόκληρο έτος.

Σύμφωνα με επισημάνσεις του ΠΟΥ και αναλύσεις επιτήρησης του ECDC, οι αυξημένες εστίες σε μία ήπειρο οδηγούν σε περισσότερα εισαγόμενα κρούσματα σε άλλη, ιδιαίτερα σε περιόδους έντονου τουρισμού και διατλαντικών μετακινήσεων. Όταν αυτά τα κρούσματα φτάνουν σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπου η εμβολιαστική κάλυψη έχει πέσει κάτω από το κρίσιμο όριο, μπορούν να πυροδοτήσουν τοπικές εξάρσεις. Γι’ αυτό και οι υγειονομικές αρχές αντιμετωπίζουν πλέον την αναζωπύρωση της ιλαράς ως διασυνοριακή απειλή και όχι ως μεμονωμένο εθνικό πρόβλημα.