Αυξάνει τον κίνδυνο ΔΕΠΥ ο υπερβολικός χρόνος του παιδιού σε οθόνες;

Πολλοί γονείς παρατηρούν ότι οι πολλές ώρες που αφιερώνονται σε tablet, smartphone ή βιντεοπαιχνίδια φαίνεται να επιδεινώνουν την έλλειψη προσοχής, την παρορμητικότητα και τις συναισθηματικές εκρήξεις και εύλογα αναρωτιούνται αν οι οθόνες μπορεί στην πραγματικότητα να προκαλούν ΔΕΠΥ.

Τα τρέχοντα ιατρικά στοιχεία σκιαγραφούν μια πιο ισορροπημένη εικόνα. Ο χρόνος μπροστά σε οθόνη δεν φαίνεται να προκαλεί ΔΕΠΥ άμεσα, αλλά μπορεί να επηρεάσει την προσοχή, τη συμπεριφορά και τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων, ειδικά σε ευάλωτα παιδιά. Η κατανόηση της διάκρισης είναι κρίσιμη για τους γονείς, τους εκπαιδευτικούς και τους κλινικούς ιατρούς.

Τι είναι και τι δεν είναι η ΔΕΠΥ

Η ΔΕΠΥ είναι μια νευροαναπτυξιακή πάθηση που ξεκινά στην πρώιμη παιδική ηλικία. Χαρακτηρίζεται από επίμονα πρότυπα έλλειψης προσοχής, υπερκινητικότητας και παρορμητικότητας, τα οποία επηρεάζουν την καθημερινή λειτουργία στο σπίτι, στο σχολείο και στο παιχνίδι.

Δεκαετίες έρευνας δείχνουν ότι η ΔΕΠΥ έχει ισχυρή βιολογική και γενετική βάση, που περιλαμβάνει διαφορές στην ανάπτυξη του εγκεφάλου, τη σηματοδότηση των νευροδιαβιβαστών και τα δίκτυα εκτελεστικών λειτουργιών. Αυτό σημαίνει ότι η ΔΕΠΥ δεν προκαλείται μόνο από τον τρόπο ανατροφής των παιδιών, τη διατροφή ή την έκθεση σε οθόνες.

Γιατί συχνά κατηγορείται ο χρόνος μπροστά σε οθόνες

Οι δραστηριότητες που βασίζονται σε οθόνες έχουν σχεδιαστεί για να είναι ιδιαίτερα διεγερτικές. Οι γρήγορες αλλαγές σκηνών, τα έντονα γραφικά, η άμεση ανταμοιβή και η συνεχής καινοτομία μπορούν να τραβήξουν την προσοχή έντονα, αλλά για λίγο.

Για τους αναπτυσσόμενους εγκεφάλους, ειδικά στα μικρά παιδιά, αυτό το είδος διέγερσης μπορεί να:

• ενθαρρύνει την ταχεία μετατόπιση/αλλαγή της προσοχής αντί για τη συνεχή εστίαση
• μειώσει την ανοχή για πιο αργές, λιγότερο διεγερτικές εργασίες όπως η ανάγνωση και η εργασία στην τάξη
• αυξήσει τη συναισθηματική αντιδραστικότητα και την απογοήτευση όταν αφαιρούνται οι οθόνες

Αυτές οι επιδράσεις μπορεί να μοιάζουν με ΔΕΠΥ, ακόμη και όταν ένα παιδί δεν πληροί τα διαγνωστικά κριτήρια.

Τι δείχνουν οι έρευνες για τον χρόνο μπροστά σε οθόνες και τον κίνδυνο ΔΕΠΥ

Μεγάλες παρατηρητικές μελέτες βρίσκουν σταθερά μια συσχέτιση μεταξύ των υψηλών επιπέδων χρόνου μπροστά σε οθόνες και των μεγαλύτερων προβλημάτων προσοχής στα παιδιά. Ωστόσο, η συσχέτιση δεν σημαίνει αιτιώδη συνάφεια.

Υπάρχουν δύο βασικές ερμηνείες:

1. Ο χρόνος μπροστά σε οθόνες μπορεί να επιδεινώσει τις δυσκολίες προσοχής, ειδικά σε παιδιά που έχουν ήδη προδιάθεση για ΔΕΠΥ
2. Τα παιδιά με αναδυόμενα χαρακτηριστικά ΔΕΠΥ μπορεί να έλκονται από τις οθόνες, οι οποίες παρέχουν άμεση ανταμοιβή και δομή

Οι περισσότεροι ειδικοί συμφωνούν ότι τα τρέχοντα στοιχεία δεν υποστηρίζουν τον χρόνο μπροστά σε οθόνες ως άμεση αιτία ΔΕΠΥ, αλλά μάλλον ως παράγοντα που μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο εμφανίζονται και βιώνονται τα συμπτώματα.

Πώς η υπερβολική χρήση οθόνης μπορεί να επιδεινώσει την προσοχή

Αν και οι οθόνες μπορεί να μην προκαλούν ΔΕΠΥ, η βαριά χρήση τους από το παιδί μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις στην λειτουργία και τη συμπεριφορά του εγκεφάλου του.

• Επιπτώσεις στην εκτελεστική λειτουργία: Οι εκτελεστικές δεξιότητες, όπως ο σχεδιασμός, ο έλεγχος των παρορμήσεων και η διαρκής προσοχή, αναπτύσσονται μέσω της εξάσκησης. Όταν μεγάλα τμήματα της ημέρας του το παιδί τα περνάει σε παθητικά ή ταχέως μεταβαλλόμενα ψηφιακά περιβάλλοντα, οι ευκαιρίες για εξάσκηση αυτών των δεξιοτήτων μειώνονται.
• Επιπτώσεις στον ύπνο: Η χρήση οθονών, ιδιαίτερα το βράδυ, μπορεί να καθυστερήσει την έναρξη και να μειώσει την ποιότητα του ύπνου. Ο κακός ύπνος συνδέεται στενά με την επιδείνωση της προσοχής, την αστάθεια της διάθεσης και τον έλεγχο των παρορμήσεων, συμπτώματα που επικαλύπτονται με τη ΔΕΠΥ.
• Μειωμένη εμπλοκή με τον πραγματικό κόσμο: Ο χρόνος που αφιερώνεται σε οθόνες συχνά αντικαθιστά δραστηριότητες που υποστηρίζουν την ανάπτυξη της προσοχής, όπως το σωματικό παιχνίδι και η κοινωνική αλληλεπίδραση, οι οποίες είναι σημαντικές για την ωρίμανση του εγκεφάλου.

Γιατί τα μικρότερα παιδιά μπορεί να είναι πιο ευαίσθητα

Η πρώιμη παιδική ηλικία είναι μια περίοδος ταχείας ανάπτυξης του εγκεφάλου. Κατά τη διάρκεια αυτών των ετών, τα συστήματα προσοχής είναι ιδιαίτερα εύπλαστα.

Η υψηλή έκθεση σε οθόνες σε μικρές ηλικίες έχει συνδεθεί με:

• Καθυστερημένες γλωσσικές και κοινωνικές δεξιότητες
• Μειωμένο εύρος προσοχής
• Αυξημένη δυσκολία στη συναισθηματική ρύθμιση

Αυτές οι επιπτώσεις μπορεί να αυξήσουν την πιθανότητα τα προβλήματα προσοχής να γίνουν αισθητά νωρίτερα, ακόμη και αν δεν δημιουργούν την ΔΕΠΥ αυτά καθαυτά.

Τι προτείνουν οι ειδικοί αντί για αυστηρές απαγορεύσεις οθονών

Οι ειδικοί επί ζητημάτων παιδικής ανάπτυξης δεν συνιστούν την πλήρη εξάλειψη των οθονών. Αντίθετα, δίνουν έμφαση στην ποιότητα, τον συγχρονισμό και την ισορροπία.

Οι οδηγίες τους υποστηρίζουν:

1. Όρια ανάλογα με την ηλικία στην καθημερινή χρήση οθονών
2. Αποφυγή οθονών πριν τον ύπνο
3. Προτεραιότητα στη σωματική δραστηριότητα και την αλληλεπίδραση πρόσωπο-με-πρόσωπο
4. Έλεγχος του περιεχομένου, όχι μόνο της διάρκειας που το παιδί είναι στην οθόνη

Για τα παιδιά με ΔΕΠΥ, η δομημένη χρήση οθόνης με σαφή όρια είναι συχνά πιο αποτελεσματική από την απεριόριστη πρόσβαση ή την πλήρη απαγόρευση.

Τι σημαίνει αυτό για τους γονείς

Εάν ένα παιδί παρουσιάζει δυσκολίες στην προσοχή, ο χρόνος μπροστά στην οθόνη θα πρέπει να θεωρείται ως ένας τροποποιήσιμος παράγοντας και όχι η βασική αιτία. Η μείωση της υπερβολικής χρήσης οθόνης μπορεί να βελτιώσει την εστίαση, τον ύπνο και τη συμπεριφορά, αλλά δεν θα εξαλείψει τη ΔΕΠΥ, εάν η πάθηση υπάρχει.

Είναι σημαντικό ότι ο περιορισμός των οθονών μπορεί να είναι ωφέλιμος, ακόμη και όταν η ΔΕΠΥ έχει ήδη διαγνωστεί, επειδή βοηθά στην μείωση της έντασης των συμπτωμάτων.

Συχνές Ερωτήσεις

Μπορεί η μείωση του χρόνου μπροστά σε οθόνη να βελτιώσει τα συμπτώματα της ΔΕΠΥ, ακόμη και αν δεν προκαλεί τη διαταραχή;

Ναι. Πολλά παιδιά με ΔΕΠΥ παρουσιάζουν βελτιώσεις στον ύπνο, τη συναισθηματική ρύθμιση και τη συνέπεια της προσοχής, όταν η χρήση της οθόνης μειώνεται και είναι καλύτερα δομημένη, παρόλο που η υποκείμενη πάθηση παραμένει.

Γιατί οι οθόνες φαίνεται να επηρεάζουν ορισμένα παιδιά περισσότερο από άλλα;

Τα παιδιά διαφέρουν ως προς τη γενετική ευαλωτότητα, την ιδιοσυγκρασία και τις δεξιότητες αυτορρύθμισης. Όσα έχουν ήδη προδιάθεση για δυσκολίες προσοχής μπορεί να είναι πιο ευαίσθητα σε εξαιρετικά διεγερτικά ψηφιακά περιβάλλοντα, όπως οι οθόνες.

Συμπέρασμα

Ο αυξημένος χρόνος μπροστά σε οθόνες δεν φαίνεται να προκαλεί ΔΕΠΥ στα παιδιά, αλλά μπορεί να επιδεινώσει τα προβλήματα προσοχής, να ενισχύσει τα συμπτώματα και να επηρεάσει την υγιή ανάπτυξη του εγκεφάλου, ιδιαίτερα σε νεότερα ή ευάλωτα παιδιά.

Η ΔΕΠΥ παραμένει μια βιολογικά ριζωμένη νευροαναπτυξιακή πάθηση, ωστόσο οι συνήθειες χρήσης οθονών παίζουν σημαντικό ρόλο στον τρόπο με τον οποίο εκφράζονται η προσοχή και η συμπεριφορά.

Πηγές:
clevelandclinic.org
nhs.uk
mayoclinic.org
cdc.gov
harvard.edu